Tôi còn nhớ khi nhận quyết định về công tác tại Hội An trong những ngày đầu giải phóng, hình ảnh mái ngói Âm Dương rêu cỏ mọc đầy và những mảng tường xưa loang lỗ, cùng với cư dân hồn hậu nơi đây đã thành những kỷ niệm không thể phai mờ trong ký ức tôi. Trong đó có mẹ Niêm, người đàn bà dáng nhỏ con và gầy guộc…ngày hai buổi ngồi bán cơm mắm bên vỉa hè (Góc đường Lê Lợi – Nguyễn Thái Học) Hội An. Đây là một con người rất thật mà tôi nghĩ như là nét đặc trưng của cư dân phố cổ, bởi lẽ thời gian sống và làm việc hơn hai mươi năm ở Hội An cũng đủ để tôi chiêm nghiệm về quan hệ cộng đồng cư dân trong không gian Phố mà Làng nầy!

Lúc bấy giờ Phố Hội còn trong bao cấp, tiếng động của những máy dệt tập thể và tư nhân thi đua sản xuất nghe như tiếng mưa rào đêm hè… Nơi góc đường Nguyễn Thái Học – Hội an, có người đàn bà nghèo bán cơm mắm bên vỉa hè mà khuôn mặt qua một đời lao động chân tay đã bị vết cắt thời gian ghi chú nhăn nheo… Khách hàng của mẹ là các anh, các chú chạy xe thồ (ôm), người buôn hàng “xách” và cán bộ công nhân viên có thu nhập kinh tế thấp của thời bấy giờ. Có thể nói rất nhiều cán bộ, công nhân thời điểm đó họ thường ăn cơm mắm ngày hai bửa của mẹ Niêm, có anh bây giờ đã là lãnh đạo thành phố chắc vẫn còn nhớ mẹ! Tôi là một trong những người khách hàng thường xuyên ăn cơm  mắm, đã may mắn thường được nghe mẹ kể những câu chuyện đầy tính đạo lý mà mẹ đã làm khiến tôi sững sờ… Bởi tính chất những câu chuyện khó tin mà có thật nên có một hôm hết giờ làm việc tôi tìm đến nhà mẹ ở cuối đường Nguyễn Thái Học để biết thêm về mẹ. Tôi thật sự tò mò về một con người đã từng giúp cho những kẻ sa cơ lỡ vận mà thân phận lại…nghèo!

Vừa bước vô nhà, mẹ thấy tôi liền nói “cha mi”,đây là câu nói ưu ái mẹ dành cho tôi mỗi khi gặp mặt và đó cũng là cách biểu hiện tình cảm ấm áp của những người lao động chân tay giữa phố xưa cũ nầy dành cho những ai mà họ có thiện cảm! Tôi vừa dạ để trả lời mẹ Niêm thì một người đàn bà có vẻ hơi già, thân gầy guộc đang dò từng bước đi vô nhà mẹ với đôi mắt lờ mờ…Mẹ Niêm đưa tay chỉ vào người đàn bà ấy và nói: Tau định trưa mai mi tới ăn cơm tau kể chuyện mẹ con bà Chinh cho mi biết nhưng thôi, chừ có bả để bả kể cho mi nghe, lớp trẻ tụi bay chừ thích sung sướng mà ít tin người nên những chuyện quá đơn giản mà bay cũng không tin!

Tôi đỏ mặt vì câu nói thật của mẹ và chợt nhớ tới cụm từ mà người đời hay nói “Việc làm bình thường lại là phi thường”, thầm cám ơn mẹ đã thức tỉnh tôi qua câu nói cũng như việc làm của mẹ. Và câu chuyện được kể qua miệng của người mà mẹ Niêm giúp đỡ cả tinh thần lẫn vật chất thì chắc trăm phần là sự thật! Thế là ngẫu nhiên tôi được biết thêm việc làm của mẹ với một tấm lòng mà tôi nghĩ rất ít ai làm được nếu không muốn nói là phi thường.

Đó là dì Chinh và mẹ chồng của dì, họ là hai người đàn bà dân ở vùng quê Quảng Nam, trong thời chiến tranh họ tản cư xuống phố để tránh bom đạn, chỉ biết lao động chân tay để kiếm sống… Sau khi hòa bình lập lại (1975) dì Chinh và mẹ chồng vẫn lao động chân tay giúp người dân trong phố để kiếm ăn qua ngày, nhưng từ năm 1980 – 1985 dì Chinh đã trên sáu mươi  tuổi lại bệnh tật triền miên, đôi mắt cũng bị mờ còn phải lo cho mẹ chồng hơn tám mươi tuổi đau yếu thường xuyên, không nhà không cửa đành phải ăn xin qua ngày…

Dì Chinh kể lại: Vào một đêm mùa đông trời mưa dầm, hai mẹ con tôi đói lạnh ngồi co ro bên góc phố trên đường Nguyễn Thái Học – Hội An, bỗng nghe có tiếng người kêu cửa mời ai đó đi họp tổ dân phố, khi người ấy dừng lại và đứng lặng nhìn, tôi nhận ra chợt kêu to lên…chị Niêm! Chị cũng đã nhận ra mẹ con chúng tôi (Sau nầy tôi mới biêt chị Niêm là tổ trưởng dân phố của Phường Minh An – Hội An.). Chị nhận ra chúng tôi vì hằng ngày, mẹ con tôi đi xin ăn ngang qua chỗ chị ngồi bán cơm ở góc đường, chị thường kêu vô bới cơm cho, chừ tôi kể lại cứ muốn khóc vì tấm lòng của chị Niêm! Rồi ngay trong đêm đó chị dẫn mẹ con tôi về cái Miếu nhỏ bên nhà chị, chị lặng lẽ mở cửa dẫn chúng tôi vào và nói, ban ngày đi kiếm ăn tối lại thì về đây ngủ để khỏi bị mưa gió lạnh lẽo, chị vô nhà mang chiếc chiếu cùng cái mền cũ cho mẹ con tôi dùng trong những ngày đông lạnh ấy. Từ đó cứ mỗi lần chị Niêm đi bán về đều có để lại cho mẹ con tôi một bát cơm nhân hậu, tôi thấy trời mưa trời nắng chi chị cũng dậy sớm với bộ đồ cũ và cái nón cời…có khác chi tôi mô! Nhờ trời chị còn có đôi mắt và tấm lòng nên mẹ con tôi được ấm lạnh qua ngày. À còn chuyện ni nữa, chị Niêm là người đi hỏi vợ cho thằng con trai tôi đó, ngoài sức tưởng tượng của mẹ con tôi chú ạ! Ai đời một người không bà con thân thuộc, bản thân thì lại nghèo mà đi lo cho người dưng nước lã hết mình. Thằng (Ba) con trai tôi làm công nhân tự do trên núi tiền không đủ ăn, hắn mặc cảm vì tôi và bà nội hắn sống không nơi nương tựa nên không lấy vợ. Chị Niêm thấy rứa bằng thay tôi đứng ra đi hỏi vợ cho hắn…chú có tin không? Dân ở phố mà họ có tấm lòng, mẹ con tôi nhớ ơn chị Niêm trọn đời chú ơi!
*
*     *
Những năm tháng cơ cực rồi cũng qua, Hội An đi vào đổi mới phát triển nhờ bảo tồn được các di tích, nhất là nét đặc thù văn hóa mà người Hội An biết trân quý giữ gìn cho quê hương. Tất nhiên mẹ Niêm cũng như những người từng ăn cơm “bụi” của mẹ, cuộc sống của họ cũng đổi thay theo thời buổi thị trường và tôi cũng không ngoại lệ. Trong những ngày bôn ba vật lộn với môi trường đổi mới không kém phần nghiệt ngã, tôi đã vô tình không nghĩ tới người bán cơm mắm bên lề đường năm xưa…Một hôm tôi dẫn người bạn Việt kiều đi thăm di tích cổ (101) trên đường Nguyễn Thái Học – Hội An, khi đứng nấp nắng dưới hiên  phố  tình cờ tôi nghe những người trong xóm bàn với nhau đi điếu bà Hoài (mẹ Niêm) tôi giật mình sững lặng…Đứng nhìn lên hướng nhà mẹ khoảng 100 mét mà lòng dâng lên niềm thương tiếc cùng nỗi xót xa…!!! Nghĩ về việc làm tình nghĩa với người nghèo khó, hình dáng khắc khổ gầy gò của mẹ Niêm ngày nào lại hiển hiện ra trước mắt, tôi thấy mình nhỏ nhoi trước tấm lòng của Mẹ tự vấn lòng như có lỗi dù biết chẳng ai còn để ý…Chỉ còn lấy tư cách người ăn cơm mắm của mẹ một thời…tôi đến chia buồn cùng gia đình để được lạy tiễn biệt mẹ Niêm về với cao xanh !

Sau chuyến đi thăm ngội nhà cổ (101) đường Nguyễn Thái Học Hội An , người bạn Việt kiều chứng kiến với sự tò mò đã hỏi về thái độ sững lặng của tôi lúc bất ngờ nghe tin mẹ Niêm mất, tôi kể lại rằng…Có một người như thế !

Nhân dịp xuân về trên quê hương, tôi kể lại câu chuyện này như là nén hương lòng kính dâng lên mẹ Niêm và xin nghiêng mình trước những cư dân phố cổ có tấm lòng như Mẹ !

Hội an xuân 2008
La Trung